Tarımda Başarı programının bu bölümünde Gaziantep'in Karkamış ilçesine bağlı Arıkdere mahallesinde, yaklaşık 12-14 yaşında genç bir Antep fıstığı bahçesindeyiz. Bahçenin sahibi Erol Bey'in amcası Mehmet amcadan gördüğü başarıyla yola çıktığı bu arazide, bölge bayisi Bozgeyik Tarım ve AgroTroia ziraat mühendislerinin yönlendirmesiyle ağaçlar gelecek sezon ilk fıstıklarını verecek. Bu yazıda genç ağaçlarda Karagöz tutumunu, zararlı ve hastalık mücadelesini, dikim ile iklim isteklerini ve doğru bir besleme programının erken verime katkısını çiftçilere yönelik olarak ele alıyoruz.
Genç fıstık ağaçlarında Karagöz tutumu nedir
Antep fıstığında Karagöz, bir sonraki yılın meyvesini verecek olan meyve gözüdür. Genç ağaçlarda bu gözlerin oluşması, sürgünlerin boş kalmadan olgunluğa erişmesine bağlıdır. Bahçede bu sene gelişen sürgünler ana dalları yakalamış, hatta aynı kalınlığa ulaşmış; her dalda 10-12 göz oluşmuş ve bunların önemli bir kısmı Karagöz'e dönüşmüş. Normalde 20 yaşında alınabilecek bu verim seviyesinin 14 yaşında yakalanması, ağaçlarda dal başına çok sayıda Karagöz görülmesinin sonucudur.
Bölgede bahar dönemindeki ani soğuklar sürgünleri karagöze çevirmek yerine boğum aralarını boş bırakabiliyor; bu da meyve gözünün oluşmamasına yol açıyor. Bitkinin kondisyonu güçlü tutulduğunda sürgünler yerinde kalıyor, iletim demetleri doluyor ve gözler olgunlaşıyor. Bu yıl ağaçların taşıyamayacağı kadar yoğun göz oluştuğu için, sağlıklı meyve bağlamak adına gelecek sezon Karagöz seyreltmesi planlanıyor.
Antep fıstığında öne çıkan zararlılar
Genç bahçelerde mücadele edilmesi gereken birkaç temel zararlı bulunuyor. Bunların başında Antep fıstığı psillası (pisilla) geliyor; emgi sebebiyle zarar veren bu zararlı, yaprağın üst yüzeyinde fumajine yol açan tatlı bir salgı bırakıyor. Salgı yaprağı tamamen kapladığında ilaçlama etkisini yitirdiği için, mücadelenin çok geç kalmadan yapılması gerekiyor.
İkinci önemli zararlı, dip kurdu olarak da bilinen capnodis. Larvası gövdeye yakın kısımdan köklere giriyor ve tek bir capnodis, 30-40 yaşındaki koca bir ağacı bile yok edebiliyor. Larvaya karşı doğrudan mücadele mümkün olmadığından ergin döneminde mücadele şart; ayrıca gövdeye yakın yerde toprağı fazla işlemekten kaçınmak köklerin zarar görmesini önlüyor. Karagöz kurdu da bu bahçelerde yoğun görülen, yılda bir döl veren ve kısa sürede zarar oluşturan bir başka zararlı olarak öne çıkıyor.
Fıstıkta hastalıklar ve mücadele yöntemleri
Antep fıstığında üç temel hastalık dikkat çekiyor: karazenk, meyve iç karalaması ve son yıllarda yaygınlaşan fitoplazma. Fitoplazma, korteks tabakasında iletim demetlerini kapatarak geriye doğru ölümlere ve kök boğazı çürüklüğüne neden oluyor; ağacın yavaş yavaş tamamen kurumasına yol açabiliyor. Bu hastalıkta sırt pompasına 500 cc Activo ve 5 cc fosforik asit konularak yalnızca gövde kısmı iki kez ilaçlanıyor, toprağın iyi işlenmesi de mücadeleyi destekliyor.
Karazenk ise fungal etmenli bir hastalık olup nem ve sıcaklığın arttığı dönemlerde, zeytindeki halkalı leke ya da cevizdeki antraknoza benzer şekilde yaprakların alt ve üst yüzeyinde lekeler oluşturuyor; ilerleyince erken yaprak dökümüne ve verim kaybına neden oluyor. Karazenge karşı zamanında uygulanan Copperas, hem sürgün mekanizmasını güçlendiriyor hem de iletim demetlerini açarak sürgün ve Karagöz oluşumunu destekliyor. İçeriğindeki yaklaşık yüzde 5 bakır, organik asit ve besleyici elementler sayesinde Copperas sistemik etki göstererek meyve iç karalamasının da önüne geçiyor.
Antep fıstığı yetiştiriciliği: dikim, iklim ve sulama
Bahçe dikim aralığı 8'e 8 metre olacak şekilde planlanmış; bu kuruluş, birkaç yıl sonra araların kapanması açısından oldukça uygun. Dikim çukurunun derinliği en az 1,20 metre olmalı, hatta 1,5 metreye kadar açılan çukurlarda fıstık daha kolay kök salıyor ve sağlıklı bir gövde yapısı ile kaliteli sürgünler oluşturuyor. Antep fıstığı bir çöl bitkisi olduğu için, zeytin ya da cevizdeki gibi kesildikten sonra hızlı sürgün patlatma mekanizması burada söz konusu değil.
İklim açısından fıstık, yazları kurak ve sıcak, kışları serin ve sert soğuk istiyor. 7 santigrat derecenin altında yaklaşık 900-1000 saat soğuklanma ihtiyacı bulunuyor; çiçeklenme döneminde 20-25 derece ılık hava, yazın ise 40-45 derece sıcak hava Karagöz olgunluğunu hızlandırıyor. Sulamada Antep fıstığı yılda 450-500 metreküp suyla olgunluğunu tamamlıyor; aşırı su sürgünleri boş bıraktığı için 400-450 metreküp ideal kabul ediliyor. Taban suyuna inen su fayda sağlamadığından, gövdeye temas etmeyecek şekilde bahar döneminde verilen su daha etkili oluyor.
Tozlaşma ve besleme programıyla erken verim
Antep fıstığı dioik bir bitkidir; erkek ve dişi üreme hücreleri ayrı ağaçlar üzerinde bulunur, bu yüzden erkek çeşitlerin bahçeye dikilmesi ve rüzgarla tozlaşma şarttır. Bölgede dört erkek çeşit kullanılıyor: Uygur, Göktürk, Ohadi ve Kaşka. Uygur en erken açan çeşit olup etki süresi kısadır; Göktürk ve Kaşka ise daha orta erkenci konumdadır. Dört çeşit birlikte kullanıldığında biri biterken diğeri açarak tozlaşma süresi uzatılıyor. Hakim batı (garp) rüzgarlarının da etkisiyle, eskiden 25-30 ağaca bir erkek ağaç önerilirken bugün bu oranın 12-16 ağaca çekilmesi tavsiye ediliyor. Bahçe tesisinde sakız, çitlembik ve bıttım gibi yerel anaçlar yerine kuraklığa dayanıklı, klon Ucube anacının kullanılması aşı süresini de kısaltıyor.
Erken verimin anahtarı, doğru zamanlı sulama ve yapraktan besleme. Antep fıstığı kireçli toprakları sevdiği ve kalsiyum karbonat oranı yüksek topraklarda kökten verilen gübrenin büyük kısmını alamadığı için, yapraktan besleme öne çıkıyor. Bu bahçede hasat sonu en az üç kez Copperas uygulaması yapılmış, fosfor ve aktivatör desteğiyle bitki kondisyonu sağlama alınmış. Eylül sonu-Ekim başında besleme tamamlanarak ağaçlar dinlenmeye alınıyor; böylece bahar döneminde homojen uyanma sağlanıyor, bu da döllenmeyi ve Karagöz oluşumunu doğrudan olumlu etkiliyor.
Bölümde öne çıkan AgroTroia ürünleri
- Copperas — karazenk ve meyve iç karalamasına karşı kullanılan, yaklaşık yüzde 5 bakır ile organik asit ve besleyici element içeren sistemik ürün; hasat sonu yapraktan besleme programında öne çıkıyor.
- Activo — stres koşullarına dayanıklılığı destekleyen, fitoplazma mücadelesinde gövde ilaçlamasında fosforik asitle birlikte kullanılan aktivatör.
Genç Antep fıstığı bahçelerinde başarı; doğru dikim, zamanında zararlı ve hastalık mücadelesi, dengeli sulama ve düzenli bir besleme programının bir araya gelmesiyle elde ediliyor. Karkamış'taki bu bahçe, 20 yılda alınabilecek verimin uygun bakım ve besleme programıyla 14 yaşında yakalanabileceğini gösteren güzel bir örnek.
Kaynak: Köy TV – "Tarımda Başarı" programı, AgroTroia sponsorluğunda.