Bursa'nın Yenişehir ilçesine bağlı Karaca köyünde, bir kısmı iki bir kısmı üç yaşında olan yeni kurulmuş bir badem bahçesindeyiz. AgroTroia ekibi, bahçeyi diktiği günden bu yana danışmanlık verdikleri çiftçiyle birlikte sahada; bayi Bahar Tarım'dan Kenan Durmuş, bahçe sahibi üretici ve firmanın ziraat mühendisleri Nuh ile Reşat de yanımızda. Bu bölümde badem yetiştiriciliğini hem üretici gözünden hem de teknik açıdan, bir badem besleme programı çerçevesinde inceliyoruz.
AgroTroia yönetim kurulu üyesi Umut Dönmez, firmanın temel amacının hiçbir çiftçiyi yalnız bırakmamak, üreticiyi yerinde desteklemek ve zirai danışmanlık vermek olduğunu vurguluyor. Yerli üretim, yirmiden fazla bitki besleme ürünü ve 300 binin üzerinde çiftçiyle çalışan firma, müşteri memnuniyetini sahadaki düzenli ziyaretlerle sürdürmeyi hedefliyor.
Türkiye ve Dünyada Badem Yetiştiriciliği
Ülkemizde Karadeniz Bölgesi hariç toprakların büyük bölümü yüksek pH'lı ve kireçlidir; yani bazik karakterdedir. Badem, hem kuraklığa karşı dayanıklı olması hem de yüksek pH'a toleranslı bitkilerin başında gelmesi nedeniyle bu topraklar için uygun bir tür. Türkiye'de üretimin öne çıktığı bölgeler arasında Adıyaman Kahta (yaklaşık 54 bin dekar alanın tarıma kazandırıldığı bölge), Manisa ve Şanlıurfa sayılıyor; bu alanların ortak özelliği kurak iklim ve pazara yakınlık. Dünyada ise üretim kapasitesinde başı Amerika çekiyor, Şili de öne çıkan ülkelerden. Türkiye iç piyasanın talebini karşılamakta yetersiz kaldığı için yoğun ithalat yapılıyor; bu da bademi hem pasta sanayisi hem de kuruyemiş sektörü açısından değerli bir kazanç kapısına dönüştürüyor. Su azlığı ve pH sorunu çeken ülkemizde, özellikle 850-900 rakımlı yüksek yerlerde ferragnes ve ferraduel gibi çeşitlerle badem üretimine yönelmek üreticiyi öne çıkarabilir.
Bahçe Kurulumu: Toprak Hazırlığı ve İklim İstekleri
Bir badem bahçesi kurulurken önce toprak yapısının iyi işlenmesi gerekiyor. Altta sert tabaka varsa dipkazan, patlatma ya da pulluk gibi sürüm aletleriyle bu tabaka kırılmalı, toprak ufalanıp havalandırıldıktan sonra dikime geçilmeli. Taban suyu yüksek arazilerde köklerde fazla su mantari hastalıklara ve kök boğazında kurumalara yol açtığı için bademde verim düşer. Toprak sertse ve su geçirmiyorsa, toprak düzenleyici ürünler ve organik madde takviyesiyle ıslah edildikten sonra dikim yapılmalı. İklim açısından en büyük risk ilkbahar geç donlarıdır: badem doğada en erken çiçek açan türlerden biri olduğu için çiçeklenme dönemine denk gelen soğuklar ciddi zarar verebiliyor. Bu nedenle kuytu yerler yerine hava sirkülasyonunun iyi olduğu alanlar seçilmeli; bahçenin hâkim rüzgâr alması don riskini azaltır. Geç don tehlikesine karşı tarım sigortası yaptırmak da öneriliyor.
Tozlanma, Döllenme ve Çeşit Seçimi
Bademde tozlanma hem rüzgâr hem de arılarla gerçekleşir; arı yoğunluğu arttıkça meyve tutumu da artar. Güçlü bir tozlaşma için dekara en az beş kovan arı hedeflenmeli. Eski ve yaygın çeşitler ferragnes ve ferraduel birbirini dölleyen çeşitlerdir; bu bahçede de ikisi bir arada bulunuyor. Genel uygulama, yaklaşık sekiz ferragnese bir ferraduel tozlayıcı şeklinde planlamaktır. Tek bir çeşitle bahçe kurmak doğru değildir, çünkü ferragnes tek başına ya da ferraduel tek başına döllenmez. İki çeşit arasında belirgin farklar var: ferragnes yayvan büyür, meyveyi daha çok gövde ve kalın dallarda tutar, kabuğu yumuşaktır; ferraduel daha dikine büyür, yan dalları fazla çıkarır, kabuğu daha serttir. Tozlanma yetersiz kalırsa meyve oluşsa bile içinde embriyo gelişmez; bu meyveler nohut büyüklüğüne ulaştığında iç kurduyla birlikte dökülür. Lauranne (lowen) gibi kendine döllenen yeni çeşitler de çıkıyor, ancak bunlarda bile arı yoğunluğu şart.
Budama, Dikim Aralığı ve Su İstekleri
İdeal dikim aralığı genellikle beşe beş metre olarak öneriliyor; bodur çeşitlerde sık dikim de mümkün, makineli hasat düşünülen büyük bahçelerde sıra arası buna göre ayarlanmalı. Budamada ilk yıl açık gövdeye çalışılır, üst dallar azaltılarak gövdenin kalınlaşması sağlanır; sağlam gövde ve kök, sert rüzgârlarda devrilmeyi önler. İkinci yıl taçlandırmaya başlanır ve modifiye lider terbiye sistemi hedeflenir. Birbirine giren, ilaçlamayı engelleyen erkek dallar ile dik gelişen sürgünler temizlenmeli. Su isteği açısından badem; ceviz ya da zeytine göre daha düşük su talep eder. Yılda yaklaşık 300 milimetre yağış alan yerlerde yağışla idare edebilse de, daha yüksek verim için sulama yapıldığında verim belirgin biçimde artıyor. Kurak bölgelerde badem ağacı hayatını sürdürebildiği için, su kaynağı sınırlı arazilerde değerlendirilebilecek bir tür.
Besleme Programı ve Hastalıklarla Mücadele
Bademde gübreleme çeşide ve döneme göre planlanmalı. Ferragnes ve ferraduel gibi geç açan, erken dona dayanıklı çeşitlerde döneminden önce verilen gübrenin içindeki azot, havaların ısınmasıyla erken uyanmaya yol açabilir; bu nedenle gübreleme en erken şubat başında, çiçekten yaklaşık 65-70 gün önce yapılmalı. Genel kural olarak ağaç başına ağaç yaşı çarpı 135 gram gübre verilmesi öneriliyor. Yüksek pH'lı topraklarda kükürtlü gübreler, organik madde ve humus miktarı yüksek ürünler ile çinkolu gübreler bademde işe yarıyor. Çiçek döneminde Copperas gibi bakırlı preparatların yanında çinko, bor ve fosfor desteği; meyve tutumundan sonra ise kalsiyum, bor ve azot sıralaması izleniyor. Kalsiyum sapı kalınlaştırıp hücre duvarını güçlendirerek hastalıklara dayanıklılığı artırır; bor meyve tutumunu destekler ve haziran erken meyve dökümlerinin önüne geçer; meyve tutumundan sonra verilen azot ise bir sonraki yılın gözlerinin oluşmasına katkı sağlar. Bademin en önemli hastalığı bakteriyel leke (et leke, yaprak delen); yapraklar dökülmeden uygulama yapmak gerekiyor. Bademin Bordo bulamacına çok hassas olduğu, çiçek ve meyve döneminde aşırı dökme yapabildiği unutulmamalı. Çiçeklenme döneminde monilya (mumya) hastalığına karşı mücadele şart; her yağmurun ardından monilya ilacı tekrarlanmalı. Bakteriyel zamklanma (kanser) sorunlu bahçelerde ağaçları sökmek yerine, sonbahar ve ilkbahar uygulamalarıyla gövdedeki korteks tabakası açılarak yerinde mücadele edilebiliyor.
Bölümde öne çıkan AgroTroia ürünleri
- Copperas – çiçek ve gözlerin kabardığı dönemde bakırlı preparat olarak kullanılan, geç uyanmaya ve hastalık baskısını azaltmaya destek olan ürün.
Karaca köyündeki bu genç bahçe, doğru çeşit seçimi, uygun bahçe kurulumu ve en önemlisi düzenli besleme ile bademin Bursa koşullarında da başarıyla yetişebileceğini gösteriyor. "Badem dik, arkana bakma" anlayışı yerine; tozlanmadan budamaya, besleme programından hastalık takibine kadar planlı bir yaklaşım, hem bu yılın verimini hem de gelecek yılın meyve gözlerini güvence altına alıyor.
Kaynak: Köy TV – "Tarımda Başarı" programı, AgroTroia sponsorluğunda.